Uitgelicht: Is Rotterdam eigenlijk wel een stad aan de Maas?

De vroegere loop der rivieren onderzoeken is vaak een kwestie van bodemonderzoek. Als je echter wilt weten hoe sommige rivieren aan hun huidige naam komen en hoe deze door de eeuwen heen geheten hebben vereist dat meer speurwerk in de archieven. Eén van de grotere vraagstukken hierin is het stromen van de Maas door Rotterdam, iets dat tegenwoordig allerminst gebeurt. Het is nu de Rijn die Rotterdam rijk aan water maakt. Hoe is Rotterdam dan eigenlijk de Maasstad gaan heten én waarom stroomt de Nieuwe Maas dwars door de havenstad? Om hier antwoorden op te vinden duiken we terug in de tijd.

Kijken we naar deze schoolplaat over het Nederland vóór en ten tijde van de Romeinen – een grove inschatting uiteraard – dan zien we een heel ander Nederland terug dan dat we nu gewend zijn. De algehele vormen zijn er al, inclusief een Flevomeer dat afgelopen eeuw met veel mankracht terug op de kaart werd gezet. We zien ook dat de Rijn hier dwars door het huidige Nederland stroomt. Deze vormde grofweg de grens van het Romeinse rijk in Nederland, de limes. Eén van de plaatsen hieraan was Lugdunum Batavorum, een Romeinse legerplaats dat nu ligt op de plaats van Valkenburg, tussen Leiden en Katwijk in. Ook voor de Romeinen was de Rijn al van strategisch belang, niet alleen als natuurlijke grens, maar ook voor handel en transport.

We zien ook dat de Rijn vertakt. Nederland vormt – heel oppervlakkig gezegd – de delta van de Rijn. Naar het Noorden stroomt het verder als de IJssel en eindigt het via het Flevomeer in de Germaanse Zee via de Noorder Rijnmond. Via de hoofdgang komt het water uit nabij Katwijk, de Middelste Rijnmond. Naar het Zuiden stroomt de rivier via de aftakking de Waal over in de Maas, welke uitmond in de zeer brede Zuider Rijnmond, waaraan nu ook grofweg het huidige Rotterdam is gelegen.

Eeuwen aan verzilting en erosie zorgde echter voor grote veranderingen in de loop van de Maas. Samen vormde de Maas en de Waal voor een groot gedeelte van de Middeleeuwen tezamen de benedenloop van de Merwede (Merwe in de volksmond) die uitliep in een brede Maasmonding. Na de St. Elizabethsvloed uit 1424 (100 jaar voor deze kaart) werd deze weggeleid, weg van de Maasmonding, via de Biesbosch naar meer open wateren. Dat de Maas ondertussen was ingeburgerd als de rivier die door Rotterdam stroomde wordt duidelijk op deze kaart van Nederland in 1543, waar we duidelijk ‘Maasmonding’ zien staan.

Door de verlegging van de Merwe waren steden als Rotterdam en Dordrecht beter beschermd tegen de ongenadige krachten der natuur. Het neveneffect was echter dat hierop de Maasmonding verzandde en Rotterdam haar belangrijke havenfunctie dreigde te verliezen. In de 19e eeuw werden dan ook flink wat kanalen gegraven – Willem I werd niet voor niets de ‘Kanalenkoning’ genoemd - om overstromingen tegen te gaan en de afvoer van het water te verbeteren. Daarvoor liep de Maas via wat nu de ‘Afgedamde Maas’ heet naar de Waal, waarmee de rivier via enkele vertakkingen alsnog door Rotterdam stroomde. Toen rond 1870 de Nieuwe Merwede werd afgegraven en de Afgedamde Maas werd afgedamd stroomde het Maaswater via de Bergse Maas richting het Hollands Diep, direct naar zee.

Met al deze werkzaamheden en nieuwe vertakkingen van de waterstromen moesten er ook nieuwe benamingen bedacht worden. Zo is in de jaren 1870 besloten de 24 kilometer rivier door Rotterdam, Schiedam en Vlaardingen de Nieuwe Maas gaan heten. Terwijl deze in wezen een verlengstuk van de Lek en dus de Rijn is. De Maasmonding moest het vervolgens tientallen jaren zonder maaswater doen.

Na de bouw van de Deltawerken eindigt de Bergsche Maas via het Hollandsch Diep in de Haringvliet. Hierdoor zijn hoogteverschillen ontstaan, waardoor de Spui nu in omgekeerde richting stroomt. Hierdoor wordt de Maasmonding opnieuw deels gevoed door de Maas, enkel niet in de getale van vroeger. Voor de werkzaamheden van de 19e eeuw was de helft van het water dat door Rotterdam stroomde nog Maaswater. Niet zo gek dus dat de benaming ‘Nieuwe Maas’ destijds werd opgetekend voor het water dat door Rotterdam stroomde.

Deze vraag werd uitgezocht voor het programma De Zoekmachine (RTV Rijnmond) naar aanleiding van een kijkersvraag.